PRZESTĘPSTWA ZWIĄZANE Z NIELEGALNYM POWIERZENIEM WYKONYWANIA PRACY CUDZOZIEMCOM

W poprzednim wpisie wskazaliśmy, że za nielegalne powierzanie wykonywania pracy cudzoziemcom to jest np. zatrudnienie cudzoziemca bez odpowiedniego zezwolenia lub oświadczenia, pracodawca może m.in. zostać skazany na grzywnę od 1.000,00 zł do 30.000,00 zł w związku z popełnieniem wykroczenia wskazanego w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy .

Ponadto, podmiot powierzający pracę będzie mieć trudności z uzyskaniem kolejnych zezwoleń typ A na pracę, a także oświadczeń o powierzeniu wykonywania pracy w przyszłości.

W niniejszym wpisie przedstawimy najczęściej występujące przestępstwa związane z nielegalnym powierzaniem wykonywania pracy cudzoziemcom, sankcje za te przestępstwa oraz statystyki dotyczące handlu ludźmi.

Handel ludźmi do pracy przymusowej

“§ 1. Kto dopuszcza się handlu ludźmi,
podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3.”

Podmiotowi rekrutującemu pracowników do Polski w sposób niezgodny z przepisami międzynarodowego oraz polskiego prawa, które zostaną wskazane poniżej, można postawić zarzut zbrodni handlu ludźmi.

Jak wynika z raportu wykonanego przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji w roku 2019 zintensyfikowane działania Policji zaowocowały wszczęciem 16 postępowań dotyczących handlu ludźmi, stwierdzeniem 33 przestępstw, wykryciem 31 przestępstw, zidentyfikowaniem 13 osób podejrzanych oraz 98 pokrzywdzonych.

Zdecydowaną większość pokrzywdzonych stanowili obcokrajowcy 82 osoby w stosunku do 16 obywateli Polski. Warto zauważyć, że wśród pokrzywdzonych większość stanowią mężczyźni (66 osób), których liczba jest ponad dwukrotnie większa niż pokrzywdzonych kobiet (32 osoby).

źródło: https://www.gov.pl/web/handel-ludzmi/handel-ludzmi-w-polsce

W 2019 r. wśród pokrzywdzonych zdecydowaną większość stanowiły osoby wykorzystane w pracy lub usługach o charakterze przymusowym (87 osób). Jednocześnie zdecydowanie mniej przypadków dotyczyło wykorzystywania do prostytucji lub pornografii (8 osób) oraz innych form wykorzystania (3 osoby).

źródło: https://www.gov.pl/web/handel-ludzmi/handel-ludzmi-w-polsce

Definicja handlu ludźmi jest bardzo złożona i składa się z następujących elementów:

• czynności sprawcze (to jest działania) potencjalnego podmiotu powierzającego pracę:

1. werbowanie – różne działania oddziałujące na wolę innej osoby w celu skłonienia jej do określonego działania lub zaniechania, np. nakłanianie, namawianie, zachęcanie, pozyskiwanie innych do określonego przedsięwzięcia, np. wspólnego wyjazdu za granicę, lub doprowadzenia do zgłoszenia lub wyrażenia chęci swojego udziału we współpracy z określonym człowiekiem lub innym podmiotem,
2. transport – forma przewozu osób za pomocą środka lokomocji,
3. dostarczanie – umieszczanie osób w określonym miejscu,
4. przekazywanie – przeniesienie lub powierzenia w jakikolwiek sposób pokrzywdzonego pod opiekę, nadzór lub do rozporządzenia jego dalszym losem lub do dalszego dysponowania nim innej osobie, np. pośrednikowi,
5. przechowywanie – zatrzymywanie w danym miejscu, przetrzymywanie określonej osoby,
6. przyjmowanie osoby – udostępnianie miejsca (pomieszczenia) pozostającego w dyspozycji sprawcy innej osobie, najczęściej połączone z przyjęciem jej pod własną opiekę, nadzór lub do rozporządzania nią; przyjmowanie może mieć postać zapewnienia schronienia, przetrzymywania, a także zatrudnienia do pracy.

• zastosowany przymus wobec pokrzywdzonego:

1. przemoc lub groźba – użycie siły fizycznej w celu przełamania oporu woli pokrzywdzonego,
2. uprowadzenie – zmuszenie pokrzywdzonego do przemieszczania się zgodnie z wolą sprawcy,
   wyzyskanie błędu lub niezdolności do należytego pojmowania działania – są to czynności oszukańcze lub podstępne, gdy racjonalna ocena sytuacji pozwala stwierdzić, że cudzoziemiec mógł z łatwością uniknąć błędu. Nie ma znaczenia jaką zdolność do rozpoznawania ma pokrzywdzony, czy łatwo go wprowadzić w błąd lub wykorzystać jego niewiedzę,
3. podstęp – szczególna forma wykorzystania błędu polegająca na świadomym, celowym wprowadzeniu w niewłaściwe przekonanie lub wykorzystanie mylnego przekonania co do rzeczywistości wpływającego na motywację działania pokrzywdzonego,
4. nadużycie stosunku zależności – nadużycie posiadanego przez sprawcę wpływu na pokrzywdzonego, wykorzystanie trudnej, grożącej dolegliwościami sytuacji, w jakiej znalazł się pokrzywdzony,
5. wykorzystanie krytycznego położenia lub stanu bezradności – stan, w którym pokrzywdzony nie może przeciwdziałać działaniom pracodawcy,
6. udzielenie albo przyjęcie korzyści majątkowej lub osobistej osobie sprawującej opiekę lub nadzór nad inną osobą – uzyskanie lub obietnica uzyskania jakiegoś dobra, które może zaspokoić określone potrzeby przez pracodawcę.

• cel:

1. praca o charakterze przymusowym – praca, której pokrzywdzony nie wykonuje dobrowolnie lub wykonuje ją wbrew swojej woli działając pod przymusem fizycznym lub psychicznym; przymus dotyczy wszystkich rodzajów prac i form zatrudnienia, nie ma znaczenia kwestia legalności zatrudnienia cudzoziemca,
2. wykorzystanie cudzoziemca – osiągnięcie niewspółmiernych lub nienależnych – najczęściej bezprawnych – korzyści majątkowych lub osobistych z naruszeniem podstawowych praw człowieka.

Wyżej opisana definicja handlu ludźmi ma charakter zamknięty, co oznacza, że każde inne zachowanie nie wskazane powyżej nie będzie uznane za to przestępstwo przeciw wolności.

Dla popełnienia tej zbrodni nie ma znaczenia fakt wyrażenia przez cudzoziemca zgody na określone przepisem działania. Oświadczenia pisemne i zgody wyrażone przez cudzoziemca nie będą zwalniać z odpowiedzialności za przestępstwo.

Przestępstwo z art. 189a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny ma charakter bezskutkowy. Nieistotne jest to czy pokrzywdzeni zostali wykorzystani w zamierzonym przez sprawcę celu. Wystarczy, że podmiot powierzający pracę przystąpi do czynności np. transportowania cudzoziemca.

Przykład zachowania podmiotu powierzającego pracę, które może być kwalifikowane jako handel ludźmi:

Podmiot powierzający pracę (np. pracodawca z siedzibą na terenie Polski) składa cudzoziemcowi ofertę pracy jeszcze w jego kraju ojczystym (np. w Bangladeszu) wprowadzającą go w błąd, polegający na przekazaniu informacji, iż za wykonaną pracę przysługiwać będzie wynagrodzenie w wysokości 5000 złotych. Pracodawca zapewnia transport cudzoziemcowi z Bangladeszu do Polski. Po przyjeździe do Polski z cudzoziemcem nie jest podpisywana żadna umowa lub zawierana jest umowa w języku dla niego niezrozumiałym, której warunki znacznie różnią się od oferty pracy otrzymanej przez cudzoziemca jeszcze w Bangladeszu. Zabierany jest cudzoziemcowi paszport, a wynagrodzenie faktycznie wynosi 1000 zł. Pracodawca pod wpływem groźby, nadużywając stosunku zależności utrzymuje cudzoziemca w hostelu i zabrania opuszczania tego miejsca, grozi mu deportacją lub fałszywie oskarża, np. o kradzież, przekazując, że powiadomi Policję bądź Prokuraturę. Pracodawca ponadto nalicza dodatkowe kary, co tworzy “spiralę długów”, z których cudzoziemiec może wyjść wykonując przymusową pracę.

Zbrodnia handlu ludźmi zagrożona jest karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3, a najwyższym wymiarem kary może być dożywotnie pozbawienie wolności osoby powierzającej wykonywanie pracy cudzoziemcowi (np. pracodawca, zleceniodawca).

Przestępstwo z art. 264 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny

“Kto organizuje innym osobom przekraczanie wbrew przepisom granicy Rzeczypospolitej Polskiej, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.”

Przestępstwo określone w art. 264 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny polega na umyślnym organizowaniu innym osobom (przynajmniej dwóm) przekraczania wbrew przepisom granicy Rzeczypospolitej Polskiej. Przez organizowanie nielegalnego przekroczenia granicy Rzeczypospolitej Polskiej rozumie się podejmowanie czynności umożliwiających, ułatwiających innym osobom dokonanie tego czynu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22.11.2016 r., sygn. akt IV KK 362/16).

Ułatwianie nielegalnego przekroczenia granicy może polegać na dostarczaniu cudzoziemcom wymaganych dokumentów, z intencją wytworzenia fikcji chęci zatrudnienia cudzoziemca, podczas gdy podmiot powierzający pracę w ogóle nie miał takiego zamiaru (np. dostarczanie wpisanego do rejestru oświadczenia o powierzeniu wykonywania pracy lub zezwolenia na pracę typu A, na podstawie którego cudzoziemiec powinien rozpocząć pracę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej).

Za organizowanie przez podmiot powierzający pracę nielegalnego przekroczenia granicy Rzeczypospolitej Polskiej może zostać uznane przykładowo:

• sporządzanie planu trasy,
• zdobywanie odpowiednich dokumentów (np. umowy najmu/użyczenia lokalu),
• zapewnienie miejsc noclegowych,
• zapewnienie środków transportu,
• pobieranie opłat od kandydatów za nielegalne przekroczenie granicy,
• nabywanie przedmiotów ułatwiających przekroczenie granicy.

Nie jest konieczne, aby osoby, którym organizowano nielegalne przekroczenie granicy faktycznie ją przekroczyły. Wystarczy, że osoba odpowiedzialna za ten proces przekaże im odpowiednie wskazówki, dokumenty, plany.

Wskazane przestępstwo zagrożone jest karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

Przestępstwo z art. 264a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny

“Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, umożliwia lub ułatwia innej osobie pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wbrew przepisom podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.”

Zgodnie z art. 264a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny zabronione jest umyślne umożliwienie bądź ułatwianie innej osobie pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wbrew przepisom.

Umożliwianie to inaczej stwarzanie warunków innej osobie pozwalających na jej nielegalny pobyt na terytorium Polski. Natomiast ułatwianie oznacza pomoc w osiągnięciu tego celu. Może to dotyczyć następujących czynności:

• dostarczania cudzoziemcowi odpowiednich dokumentów (np. oświadczenia o powierzeniu wykonywania pracy),
• zapewnienia mieszkania,
• ukrywania,
• dostarczania środków na utrzymanie.

„Pobyt wbrew przepisom” oznacza zarówno pobyt zapoczątkowany nielegalnym przekroczeniem granicy państwowej, jak i pobyt na warunkach innych, niż określone w wizie (np. podjęcie zatrudniania w Polsce na podstawie wizy turystycznej).

Jak wskazano w naszym poprzednim wpisie  dotyczącym nielegalnego zatrudniania cudzoziemców (czyli np. nieposiadającym zezwolenia na pracę typ A), nielegalne powierzenie wykonywania pracy cudzoziemcowi jest wykroczeniem i podlega karze grzywny. Z kolei zatrudnienie cudzoziemca nieposiadającego zezwolenia na pracę traktowane może być jako umożliwienie lub ułatwienie mu pobytu na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, o którym mowa w art. 264a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, gdy powierzający wykonywanie pracy zapewnia lub przynajmniej poprawia cudzoziemcowi warunki egzystencji na terytorium kraju i jest tego świadom. (postanowienie Sądu Najwyższego z 27.08.2007 r., sygn. akt V KK 388/06)

Potencjalny podmiot powierzający pracę może zostać skazany na karę od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.

Przestępstwo z art. 10 ustawy z dnia 15 czerwca 2012 r. o skutkach powierzania wykonywania pracy cudzoziemcom przebywającym wbrew przepisom na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej

“Kto powierza wykonywanie pracy cudzoziemcowi przebywającemu bez ważnego dokumentu uprawniającego do pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w warunkach szczególnego wykorzystania, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”

Sankcje za nielegalne zatrudnianie cudzoziemców określone są w kilku aktach prawnych, także tych nieoczywistych, mało znanych, rzadko komentowanych. Jako przykład takiego aktu prawnego można wskazać ustawę z dnia 15 czerwca 2012 r. o skutkach powierzania wykonywania pracy cudzoziemcom przebywającym wbrew przepisom na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W art. 10 przedmiotowej ustawy określono odpowiedzialność za powierzanie wykonywania pracy cudzoziemcom przebywającym wbrew przepisom na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (np. wydano wobec cudzoziemca zobowiązanie do powrotu) w warunkach tzw. szczególnego wykorzystania, które oznacza takie powierzenie wykonywania pracy cudzoziemcowi z naruszeniem prawa, które uchybia godności człowieka i jest rażąco odmienne, w szczególności ze względu na płeć, w porównaniu z warunkami pracy osób, którym powierzono wykonywanie pracy zgodnie z prawem. Ponadto, zgodnie z ustawową definicją szczególne wykorzystanie musi wpływać zwłaszcza na zdrowie lub bezpieczeństwo osób wykonujących pracę.

Za wskazany powyżej czyn powierzenia wykonywania pracy cudzoziemcowi, który nie ma uprawnienia do pobytu na terenie Rzeczypospolitej Polskiej (np. nie posiada ważnej wizy lub zezwolenia na pobyt czasowy), w warunkach szczególnego wykorzystania, podmiot powierzający wykonywania pracy (np. zleceniodawca) podlegać może karze pozbawienia wolności do lat 3.

Zapraszamy do skorzystania z pomocy naszej Kancelarii. Zespół doświadczonych prawników wesprze pracodawców, zleceniodawców i inne osoby powierzające pracę cudzoziemcom we wszelkich sprawach związanych z zatrudnianiem cudzoziemców. Korzystając z naszej usługi, będziecie mieli Państwo pewność, że proces zatrudniania przebiegnie zgodnie z przepisami prawa i nie będzie Państwu grozić żadna odpowiedzialność karna.

Autorzy:

Kamil Dolniak
młodszy prawnik

Piotr Sawicki
adwokat

***

Po przeczytaniu: „Przestępstwa związane z nielegalnym powierzeniem wykonywania pracy cudzoziemcom”, zapraszamy również do lektury:

• Co grozi pracodawcy za nielegalne powierzanie wykonywania pracy cudzoziemcom?
• Zezwolenie na pracę sezonową – sposób legalizacji pracy cudzoziemca w rolnictwie lub ogrodnictwie